Podstawowe zasady islamu: 5 filarów, szariat i najważniejsze praktyki

Islam to religia około 1,8 miliarda ludzi (według Pew Research Center). Ukształtował się w VII wieku w Mekce i Medynie, a jego fundament stanowią 5 filarów, nauczanie Proroka Mahometa (570–632) oraz szariat. Koran — spisany po arabsku — liczy 114 sur. Niniejszy artykuł stanowi przewodnik dla początkujących, którzy chcą zrozumieć podstawowe zasady islamu i jego praktyki religijne.

Pięć filarów islamu — fundament wiary

Pięć filarów (arabski: al-arkan al-khamsah) porządkuje całą praktykę wiary muzułmanów. Każdy z nich ma konkretne znaczenie duchowe i praktyczne. Poniżej przedstawiamy szczegółową tabelę podsumowującą każdy filar:

Szahada brzmi po arabsku „la ilaha illa Allah, Muhammad rasul Allah” — „nie ma boga oprócz Allaha, a Mahomet jest jego posłannikiem”. To krótka, ale fundamentalna formuła. Jej treść wyraża podstawowy monoteizm islamu — jeden Bóg, jeden Prorok. W wielu wspólnotach wypowiedzenie jej w obecności świadków poprzedza przyjęcie do wspólnoty, choć szczegóły różnią się między szkołami prawnymi.

Salat — pięć modlitw dziennych — odbywa się o ściśle określonych porach astronomicznych. Każda modlitwa trwa kilka minut i obejmuje określoną sekwencję pozycji ciała (stanie, pochylenie, upadek na kolana, prosternacja). Modlitwy mogą być odprawiane indywidualnie lub zbiorowo w meczecie.

Zakat wynosi 2,5% wartości oszczędności powyżej nisab — równoważnego około 85 g złota. Jest to obowiązkowa darowizna na rzecz ubogich i potrzebujących, stanowiąca jeden z filarów solidarności społecznej w islamie.

Saum — post ramadanowy — trwa od świtu do zachodu słońca przez 29–30 dni kalendarza księżycowego hidżry. Kalendarz ten liczy około 354 dni, przez co święta przesuwają się względem kalendarza gregoriańskiego o około 10–11 dni rocznie. Post obejmuje powstrzymanie się nie tylko od jedzenia i picia, ale także od innych potrzeb fizycznych.

Hadżdż to pielgrzymka o precyzyjnie określonym przebiegu. Obejmuje tawaf — 7 okrążeń wokół Kaaby — oraz sa’i, czyli 7 przejść między wzgórzami Safa i Marwa. Kulminacja przypada 9. dnia Dhu al-Hidżdża na Równinie Arafat. Według Ministerstwa Hadżdżu i Umry Arabii Saudyjskiej w latach 2017–2019 uczestniczyło rocznie od 2 do 3 mln pielgrzymów; w 2020–2021 liczby te drastycznie spadły z powodu pandemii COVID-19.

Szariat — prawo islamskie i jego interpretacje

Szariat to zespół norm prawnych i etycznych wyprowadzanych z Koranu i Sunny (tradycji Proroka Mahometa). Interpretują go cztery główne szkoły sunnickie: hanaficka, malikicka, szafi’icka i hanbalicka. Każda szkoła ma własne metodologie wnioskowania prawnego (ijtihad) i tradycje interpretacyjne.

Zakres stosowania prawa religijnego różni się znacznie między państwami muzułmańskimi. Arabia Saudyjska stosuje szeroką kodyfikację inspirowaną szariatem we wszystkich aspektach życia publicznego. Indonezja — największy kraj muzułmański — łączy prawo świeckie z religijnym tylko w wybranych prowincjach, szczególnie w Acehu. Turcja utrzymuje system świecki od 1928 roku, natomiast Iran przyjął konstytucję teokratyczną w 1979 roku.

Dżihad — pojęcie i interpretacje

Pojęcie dżihadu dosłownie znaczy „wysiłek” lub „staranie”. W klasycznych opisach obejmuje zarówno rozwój duchowy, jak i obronę wspólnoty. Rozróżnienie „większego” i „mniejszego” dżihadu — gdzie większy odnosi się do wewnętrznej walki duchowej, a mniejszy do obrony fizycznej — odnotowuje m.in. Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). Interpretacje przemocowe są odrzucane przez współczesne autorytety religijne, w tym przez instytucje powiązane z Al-Azhar — jednym z najstarszych i najbardziej wpływowych uniwersytetów islamskich na świecie, założonym około 970 roku w Kairze.

Praktyki religijne — formy i znaczenie

Praktyki modlitwy, jałmużny i postu mają konkretne, wymierne formy ugruntowane w tradycji islamskiej. Każda z tych praktyk ma zarówno wymiar duchowy, jak i społeczny, wzmacniając więzi wspólnoty muzułmańskiej (umma).

Skala islamu na świecie

Według Pew Research Center (2019) muzułmanie stanowią około 24% ludności świata — największa populacja mieszka w Indonezji (ponad 230 mln), a znaczna w Indiach (około 200 mln). Inne duże skupiska znajdują się w Pakistanie, Bangladeszu, Egipcie i krajach Bliskiego Wschodu. Różnice ustrojowe między państwami muzułmańskimi odzwierciedlają różne podejścia do roli religii w życiu publicznym.

Podsumowanie — droga dla początkujących

Podstawowe zasady islamu — pięć filarów, szariat i praktyki religijne — tworzą spójny system wiary i działania. Dla początkujących ważne jest zrozumienie, że islam nie jest jedynie zbiorem reguł, ale całościową wizją życia opartą na monoteizmie, sprawiedliwości społecznej i osobistym rozwoju duchowym. Pięć filarów stanowi szkielet praktyk, szariat zapewnia ramy prawne i etyczne, a codzienne praktyki religijne — modlitwa, jałmużna, post — integrują wiarę z codziennym doświadczeniem. Różnorodność interpretacji i stosowania tych zasad w różnych krajach i kulturach pokazuje, że islam jest religią żywą, adaptującą się do lokalnych kontekstów, przy zachowaniu swoich fundamentalnych wartości. Zrozumienie tych podstaw otwiera drogę do głębszej wiedzy o jednej z największych religii świata.